(Loạt bài: SÔI ĐỘNG VÀ ĐA SẮC THỊ TRƯỜNG BÁN LẺ NỬA ĐẦU NĂM 2026 BÁO HIỆU ĐIỀU GÌ?)

BÀI 1: HAI CÚ BÙNG NỔ : THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ VÀ SIÊU THỊ MINI

Tựa chính status này, trên cùng là bài 2 của loạt bài thực tế thị trường sau nửa năm đầu 2026, về biến đổi của siêu thị lớn, mamashop. Sự phát triển mạnh của kênh siêu thị mini và kênh TMĐT tăng trưởng cao đã làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc kênh phân phối hiện đại.

Ở bài 2 này, chúng tôi sẽ phân tích hệ quả của tình hình trên, đáng chú ý lắm, các bạn ơi.

1/ Thứ nhất, HÀNH VI LỰA CHỌN NƠI MUA SẮM của NTD đang thay đổi rất căn bản.

Tại sao siêu thị mini lại hút mất khách của các đại siêu thị rất hiện đại, dịch vụ tốt, hàng hóa đa dạng, muốn gì có nấy?

Cựu giám đốc công ty nghiên cứu thị trường đã chia sẻ: sự khác biệt ở đây chính là ở một từ: SỰ TIỆN LỢI CÓ TÍNH KINH TẾ (value for money convenience). Thử nhớ lại, có một thời hàng loạt cửa hàng tiện lợi xuất hiện… nhưng không thành công tại VN. Sự tiện lợi nhưng giá đắt là rào cản quan trọng.

Còn hiện nay, siêu thị mini thì khác, với danh mục khoảng 3,000 - 5,000 sản phẩm, tập trung vào nhóm chủ lực, thiết yếu, cùng với một mức giá cạnh tranh ngang bằng với siêu thị lớn, đã khiến cho hàng triệu người có lí do để giảm tần suất mua, thậm chí ngừng mua ở siêu thị lớn. Với nhịp bận rộn công việc vẫn căng, thì với những nhu cầu hằng ngày, phục vụ bữa ăn gia đình, siêu thị mini đã phục vụ quá tốt.

Lợi thế trước đây của siêu thị lớn vẫn nhiều nhưng sau đại dịch Covid thì tình hình đã khác: NTD ưu tiên sự tiện lợi, tiết kiệm thời gian, nhất là nhân viên văn phòng, các gia đình trẻ thì họ chắc chắn chọn coi siêu thị mini là lực chọn ưu tiên hơn. Họ không ngừng hẳn việc mua ở siêu thị lớn nhưng giảm số lần và tổng chi tiêu dành cho siêu thị lớn.

Hiện nay với sự lớn mạnh của các nhà cung cấp mảng này cũng như hệ thống supply chain của chính các nhà bán lẻ, NTD có thể mua được thịt, cá, rau xanh với giá và chất lượng tương đương siêu thị lớn ngay tại siêu thị mini cạnh nhà. Khỏi đi xa, gửi xe, chọn lựa, xếp hàng, họ chọn chỉ tốn 5 - 10 phút để có những thứ mình cần là hợp lý hơn.

Đây là lời giải thích cho hiện tượng 5 năm gần đây, hệ thống các siêu thị lớn tăng trưởng chậm lại thấy rõ, có năm còn âm, do mất khách hàng vào nhóm siêu thị mini.

Nhiều nghiên cứu thị trường 2 năm qua đều dẫn đến kết luận này. Hơn một nửa số siêu thị mini mở ra hiện nay là nằm ở vùng ngoại ô, cận thành thị, và ngày càng lan rộng sang nông thôn. Vị chuyên gia của chúng tôi bày tỏ sự tin tưởng rẳng: phong cách mua hàng này của người nông thôn rồi cũng sẽ thay đổi dần, sẽ giống như thành thị.

2/ THỨ HAI, KÊNH TẠP HÓA NHỎ TRUYỀN THỐNG thì thế nào? Họ ở đâu trong cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa hai thế lực trên? Câu trả lời thú vị ở chỗ: kênh này vừa mất lại vừa được.

Mất gì và tại sao mất?

Cũng không khó hiểu, vì một siêu thị mini sạch sẽ, máy lạnh, giá tốt, thương hiệu lớn không thiếu thì không chỉ có NTD kênh siêu thị lớn chuyển qua mà có cả người quen của các cửa hàng tạp hóa nhỏ lẻ. Như bài 1 có đề cập, một siêu thị mini có tầm ảnh hưởng đến bán kính 2km và với 8 - 10 tiệm tạp hóa nhỏ xung quanh.

Đi một vòng thị trường từ đô thị tới nông thôn khắp miền Trung và miền Nam 10 ngày quá, chứng tôi cảm nhận đây là nỗi lo, nỗi khổ của hàng chục ngàn bà con tiểu thương. Khổ lắm, sinh tồn cách nào đây, hầu như gặp ai cũng nghe hỏi vậy.

Các báo cáo được công bố công khai của Nielsen cũng chứng minh sự dịch chuyển rất rõ và nhanh này. Kênh tạp hóa nhỏ lẻ hầu như có mức tăng trưởng âm suốt các năm qua và xu hướng này sẽ còn tiếp tục.

Vậy được là được chỗ nào?

Cái được là khi chủ tiệm tạp hóa không ngồi yên để mất khách, ngược lại, họ đã phải thay đổi nhanh: học hỏi kênh hiện đại để đầu tư nâng cấp cửa hàng trở nên hiện đại hơn, tiện lợi hơn để cạnh tranh sòng phẳng với mấy "ông kẹ" nhiều tiền kể trên.

Cho nên nếu để ý, chúng ta sẽ thấy ngay tại nhà ở, trên một diện tích hẹp, chủ nhà lắp máy lạnh, làm quầy kệ dễ chọn hàng hơn, mua máy tính tiền , tập tành hay cho con cháu đi học để làm tư vấn tại chỗ, nhận bán hàng online, giao hàng tận nhà cũng chiều luôn.

Ước tính gần 20.000 tiệm tạp hóa đang đi theo mô hình thay đổi nhanh này, số lượng dĩ nhiên nhiều hơn số siêu thị mini.

Điều gì khiến họ thay đổi được? Áp lực sống còn, sức ép phải tư duy linh hoạt hơn tìm đường sống, tinh thần nghiệp chủ sẵn có đã giúp họ, cùng các con cháu…gen Z hợp sức để cạnh tranh và rồi họ sống sót, dần dần sống tốt như hiện nay.

Nhiều bà chủ tiệm tạp hóa này rất “hùng hồn” nói với chung tôi: "siêu thị có gì, tui có cái đó". Kết quả là những hộ kinh doanh này thay đổi được thì vẫn sống ổn, và lấy tình “lối xóm” cũng có tiệm thu hút ngược khách hàng mê sự tiện lợi có tính kinh tế. Sự thành công riêng lẻ từng hộ gia đình này là nét độc đáo của thị trường bán lẻ VN.

3/ THỨ BA, VẬY CÒN CHỢ ĐANG Ở ĐÂU?

Chợ là hồn vía, ký ức, nơi mưu sinh của người Việt. Phải nói là trong cục diện cạnh tranh, ai trong chứng ta cũng có lúc tội nghiệp chợ, thương nhớ chợ khi mà liên tục nhiều năm chợ truyền thống mất khách eo sèo dần bởi các kênh khác. Theo thống kê VN có hơn 8.000 chợ lớn nhỏ khác nhau, trong đó có hơn 2.000 chợ quy mô lớn, thế nhưng với sự thay đổi không ngừng của ngành bán lẻ, chợ từ chỗ đứng đầu nay đã xếp sau tất cả các kênh vừa nêu.

Trên các báo, rất hay gặp những thông tin về những chợ lớn lâm cảnh đìu hiu, tiểu thương sang sạp, bỏ chợ... Thực trạng đó hoàn toàn đúng.

Vậy đâu là tín hiệu lạc quan, dù không toàn bộ, từ chợ truyền thống?

Một chuyên gia khác của chúng tôi đã khẳng định với thứ ngôn ngữ rất "chứng khoán": chợ chạm đáy, nay đã bắt đầu về bờ.

Lý do là, nếu quan sát từ thực tế thị trường thì những chợ giữ được khách chính là các chợ mà khu cá, thịt, đồ rau củ quả lớn, có thể cung cấp đa dạng các chủng loại mặt hàng này. Bởi lẽ, có một thực tế là cả 2 loại siêu thị, làm tốt đến đâu thì cá, thịt cũng chỉ ở mức "tươi chấp nhận được" do đặc thù chuỗi cung ứng. Chứ so với cô bảy, chị ba bán thịt, buôn cá ở chợ thì còn thua xa lắm. Các chị các cô luôn đạt đến cấp độ "siêu tươi sống".

Chưa hết, thống kê cho thấy số lượng chủng loại cá tôm, thịt… trong siêu thị chỉ bằng 30% những gì người ta có thể tìm thấy ở chợ. Chính ưu thế cạnh tranh vô cùng đặc biệt này đã giữ khách ở lại. Và thực tế khác nữa là khi họ đã vào chợ thì nhân tiện sẽ mua hàng khô cho tiện. Hệ sinh thái các sản phẩm ăn theo thịt cá, rau của quả nhờ thế vẫn sống khỏe.

Nếu quan sát kỹ, những chợ đông khách thì các sạp chợ duy trì được doanh số ổn định chính là do bán sản phẩm tương tự danh mục trong siêu thị nhỏ.

Đến đây có thể gợi mở "con đường sống" cho các chợ chính là mạnh dạn thay đổi, đầu tư mạnh mẽ cho khu "siêu tươi sống", bám vào đó và làm thật tốt lợi thế cạnh tranh duy nhất còn lại nhưng cực kỳ quan trọng này để "chiến đấu" chống lại sự bành trướng của siêu thị nhỏ. Đó cũng là ý của một trưởng ban quản lý một chợ tại Miền Trung đã chia sẻ với chúng tôi trong cuộc đi thực tế khảo sát gần đây.