Đánh giá công tội của triều Nguyễn đã phân thắng bại chưa? Đã có nhiều nghiên cứu về quan chế, thể chế của triều Nguyễn, nhưng các cấu trúc chính trị và hành chính đó đã vận hành ra sao? Và Việt Nam đã phải đương đầu với những thách thức sống còn nào cả bên trong lẫn bên ngoài - từ cạnh tranh phe phái, xung đột địa chính trị đến nổi dậy của dân chúng?

Nhân dịp cuốn sách "Nhà nước và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỷ 19" vừa được xuất bản, Tia Sáng mời TS Vũ Đức Liêm trao đổi và thảo luận với công chúng về những nội dung chính của cuốn sách.

Cùng tham gia thảo luận là hai góc nhìn bổ sung cho nhau: một từ PGS. TS Trần Trọng Dương, nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, tập trung phân tích các nền tảng thể chế và tư tưởng; và một từ doanh nhân Nguyễn Cảnh Bình, nhà kinh doanh, quản trị doanh nghiệp, quan tâm tới các di sản, văn hóa quản trị ảnh hưởng tới thực tiễn quản trị ngày nay.

Sau đây là tường thuật sơ bộ.

Mùa đông năm 1833, vua Minh Mệnh đi thăm kho Nội các đã phàn nàn: "Đường lối chính trị cốt ở giản yếu. Từ trước, vẫn thấy giấy tờ ở các nha dâng lên, làm theo lề lối phần nhiều phiền phức, vụn vặt. Nếu không chước lượng giảm bớt, thì giấy tờ xiết bao bề bộn: trâu kéo đến toát mồ hôi, chất đống phải cao đến xà nhà!"

Những chi tiết như vậy là một trong những lát cắt sống động của lịch sử, cho thấy cách thức vận hành của cả một thiết chế, được TS Vũ Đức Liêm mang đến tọa đàm sáng nay, về nhà nước và quyền lực chính trị ở Việt Nam đầu thế kỷ 19.

Anh phân tích các xung đột chính trị, vua Gia Long từ sau cánh gà chính trị bước lên trung tâm quyền lực, làm "chủ hộ" một cương vực rộng lớn chưa từng có trong lịch sử quốc gia, về “cú shock Minh Mệnh’ gây ra những xung đột lớn trong hệ thống chính trị, “thay máu” nhân sự và tái cấu trúc nhà nước, học hỏi các mô hình quản lý đương thời, kiểm soát và hạn chế xung đột phe nhóm. Vì thời gian có hạn, nhưng chân dung quyền lực của các triều thần nhà Nguyễn, những người thân cận của quyền lực trung tâm, ảnh hưởng tới các quyết sách vĩ mô, vẫn thấp thoáng hiện lên sinh động, từ Nguyễn Công Trứ, mâu thuẫn giữa phe võ tướng "trận mạc" Lê Văn Duyệt, Lê Chất với các tướng lĩnh "học giả" như Nguyễn Văn Thành, Đặng Trần Thường…

Những câu chuyện kịch tính về những lựa chọn, ngã rẽ của lịch sử, những chân dung của lịch sử, cách sắp xếp bộ máy, "luân chuyển cán bộ", cho đến những "chú giải nhỏ" của lịch sử như bệnh đậu mùa, xung đột giữa các làng như từng pháo đài có đội quân riêng... được Vũ Đức Liêm điểm tại tọa đàm, nhằm trả lời những câu hỏi xuyên suốt:
Các cấu trúc chính trị và hành chính thời kỳ này đã vận hành ra sao; Việt Nam giai đoạn đó phải đương đầu với những thách thức sống còn nào cả từ bên trong lẫn bên ngoài; thực chất của cạnh tranh phe phái, xung đột địa chính trị và các cuộc nổi dậy của dân chúng giai đoạn này là gì?...

Tựu trung, anh lý giải tại sao thiết chế, cách thức tổ chức và vận hành thiết chế lại quan trọng? Vì chúng liên quan đến cuộc chạy đua về tính hiệu quả của các xã hội. Tuy nhiên, việc thiết kế thiết chế để thúc đẩy xã hội chưa bao giờ là vấn đề dễ dàng ở bất cứ thời đại nào, nhất là thời kỳ nhiều biến động và xung đột đầu thế kỷ 19.

Tất cả, qua lời kể của TS Vũ Đức Liêm, qua bình luận của PGS.TS Trần Trọng Dương tại tọa đàm đều rất sống động về hành trình cha ông ta kiến tạo các nền tảng của một quốc gia hiện đại từ hai trăm năm trước. Tọa đàm cũng có góc nhìn mới mẻ của một người ngoài ngành sử học, từ ông Nguyễn Cảnh Bình, người nghiên cứu chính trị học, quan tâm tới vận hành chính trị trong lịch sử tác động gì đến hiện tại.

Phần hỏi đáp của độc giả cũng để lại nhiều câu hỏi rất thú vị, như chính sách kinh tế, giáo dục, vị thế kinh tế Việt Nam thời kỳ này… đã được TS Vũ Đức Liêm giải đáp nhưng cũng là đề tài mở ra cho việc thảo luận tiếp tục.