Chương 8: HỒ BOEUNG KAK GIỜ ĐANG Ở ĐÂU?

Khi dòng Mekong rời khỏi địa phận Lào, chảy đến Campuchia, cũng là khi 3,000 cây số địa hình đồi núi hiểm trở mở rộng ra, trở thành vùng đồng bằng lộng gió chia lãnh thổ nước này làm đôi. Ở phía Bắc Campuchia, dòng sông “trôi lang thang” (wander) và tạo ra nhiều đảo bằng, một số dài đến hơn 40 cây số. Bờ sông bồi đắp lên 1 lượng lớn đất đai trù phú và là môi trường sống của nhiều loài chim di trú, như loài Cò quăm cánh xanh (white-shouldered Ibis) đang nằm trong sách đỏ và giống cá heo nước ngọt Irrawaddy. Một số đảo ở đây được khai hoang bởi người dân chạy trốn khỏi Khmer Đỏ (Khmer Rouge), chế độ đã giết từ 2-3 triệu người. Xuôi dòng, 3 dòng Sekong, Sesan, và Srepok nhập lưu tại Stung Treng, đổ vào Mekong. Vào mùa mưa, tổ hợp 3 con sông này nhận nhiều mưa từ cao nguyên Lào và Việt Nam, đóng góp hơn 20% tổng lượng nước của Mekong. Dọc dòng Mekong, gần ¼ dân số  Campuchia (15.75 triệu người) sống rải rác ở các ngôi làng cổ nơi đó. ¼ khác sống ở các khu nhà bè ở hồ Tonle Sap và các phụ lưu của nó.

Nhiều người cho rằng đồng bằng sông Mekong nằm toàn bộ ở Việt Nam, nhưng tài liệu về địa lý cùng quá trình bồi đắp phù sa chứng minh rằng đồng bằng sông Mekong thật ra đã hình thành tại Campuchia, ngay gần tỉnh Stung Treng, Hơn 5,000 năm trước, nhờ vào sự trù phú của Mekong mà đế chế Khmer ngày xưa và đất nước Campuchia ngày nay được hình thành. Thủ đô Phnom Penh nằm bên bờ Mekong, nơi hợp lưu với 2 dòng sông khác là Tonle Sap và Bassac (nơi này người tiếng Khmer gọi là Chaktomuk – nghĩa là tứ diện: 4 bề đều là sông. Người Pháp khi đô hộ Campuchia từ 1863 gọi nơi này là Quatre Bras – Tứ thủ – 4 tay). Sự hiện diện của người Khmer lần đầu tiên được phát hiện vào 1,500 năm trước theo ghi chép của người Trung Quốc. Lúc đó, người Trung Quốc gọi gộp chung nhóm các nước chư hầu nhỏ bé này là Phù Nam (Funan). Vào thế kỷ thứ 7, xứ Phù Nam hợp nhất, tạo thành 1 quốc gia tên Chenla, là chư hầu của triều đình đời Đường ở Tây An. Vùng đồng bằng màu mỡ này đã dạy cho người dân Chenla kỹ thuật canh tác nông nghiệp và tưới tiêu; qua thời gia, họ trở thành 1 vương quốc hùng mạnh, đặt tiền đề để vương quốc Khmer ra đời năm 802 sau công nguyên.

Vương quốc Khmer đã có cho mình một thời gian dài thịnh vượng hoà bình nhờ dòng Mekong. Đến thế kỷ 12, quốc vương Khmer Suryavarman đệ nhị đã cho xây dựng Angkor Wat, một trong những ngôi đền Hindu to lớn và nổi tiếng nhất thế giới. Du khách đến thăm Angkor Wat ngày nay có thể tìm thấy các bức phù điêu kể về đời sống cổ truyền, lưới cá trồng lúa của người dân Khmer cổ. Thời gian thịnh vượng này kéo theo sự tranh đua của các đời vua chúa và quý tộc người Khmer trong việc xem ai là người xây dựng được nhiều kiến trúc văn hoá vĩ đại hơn. Dù sử sách chính thức về vương quốc này bị đứt đoạn từ thế kỷ 13, nhiều sử gia cho rằng chính sự xây dựng dầy đặc này đã làm suy yếu vương triều của họ. Ngoài ra, thế giới bên ngoài cũng thay đổi nhanh chóng hơn khi vương quốc Xiêm La và Lào xuất hiện và chịu ảnh hưởng của người Trung Quốc. Nhiều vương quốc chung quanh gai mắt với người Khmer và đến năm 1431, vương quốc Ayutthaya xâm lược và phá huỷ Angkor và đẩy phần còn lại của triều đình Khmer về lưu vực dòng Tonle Sap, lập nên Phnom Penh ngày nay.

Vị trí mới của Phnom Penh đảm bảo bất kỳ chuyến tàu thương mại nào trên dòng Mekong đều phải ghé qua đây, đặt vương quốc Khmer vào vị thế quan trọng của bản đồ giao thương khu vực bán đảo Đông Dương. Khí hậu nơi này cũng đảm bảo 1 năm 2 mùa, mưa nắng, và vào mùa mưa, nước sông sẽ dâng lên ngập hết lưu vực quanh Phnom Penh tạo 1 diện tích canh tác nông nghiệp màu mỡ. Nhờ đó người Campuchia trở thành nhà cung cấp nông sản quyền lực của khu vực, đặc biệt khi người Pháp chính thức biến Phnom Penh thành thủ phủ thương mại của họ vào năm 1863. Phnom Penh, tương tự như Sài Gòn, đều được người Pháp gọi là hòn ngọc Viễn Đông. Khi đến đây, người Pháp đã áp dụng mô hình quản lý kiểu đế quốc với nhân sự quản lý là người bản địa, dưới quyền 1 quan người Pháp. Họ đã xây dựng lại Phnom Penh theo phong cách kiến trúc Pháp thuộc với nhiều công trình quan trọng như, cung điện hoàng gia (Royal Palace), chợ Trung Tâm (Central Market), hệ thống đường xá toàn thành (bắt đầu từ Wat Phnom, điểm cao nhất của thành phố), trường học, và bệnh viện. Quá trình phát triển này bị gián đoạn khi quân đội Nhật chiếm đóng cả vùng Đông Nam Á, và chỉ được tiếp tục thực hiện khi quốc vương Norodom Sihanouk đàm phán thành công sự độc lập cho Campuchia với người Pháp. Để có thể danh chính ngôn thuận lãnh đạo đất nước, quốc vương đã tự hạ mình xuống thành hoàng tử và đảm nhiệm vai trò thủ tướng. Ông Sihanouk đã quyết định mời 1 kiến trúc sư trẻ học từ Paris về, tên Vann Molyvann trở thành kiến trúc sư trưởng cho công cuộc tái thiết Phnom Penh vào năm 1956. Từ 1956-1970 là giai đoạn hoàng kim của Phnom Penh, khi ông Vann Molyvann, với sự ủng hộ triệt để từ ông Sihanouk, đã thực hiện nhiều dự án phát triển hạ tầng quan trọng. Ông Molyvann là tác giả của tổ hợp nhà thu nhập thấp đầu tiên ở Đông Nam Á (người Campuchia gọi là nhà trắng – White Building). Phong cách của ông là sự kết hợp của nét đẹp kiến trúc và chức năng sử dụng; nhiều công trình vẫn còn tồn tại đến ngày nay như Trường ngôn ngữ quốc tế thuộc đại học hoàng gia Phnom Penh và Sân vận động Olympic quốc gia. Sân vận động Olympic quốc gia là công trình đáng tự hào nhất của Molyvann khi ông không cho đắp thêm đất để thay đổi cấu trúc khu vực quanh đó mà cho xây 1 hệ thống hào thoát nước bao quanh sân (Phnom Penh từ xưa luôn được coi là thành phố phải đấu tranh với sông nước lũ lụt quanh năm, do 4 mặt đều là nước). Molyvann cũng là kiến trúc sư trưởng duy nhất của Campuchia hiện đại chỉ phát triển xây dựng về phía Nam (nơi các con kênh tự nhiên sẽ giúp giải quyết vấn đề thoát nước), thay vì phía Bắc (nơi sẽ lũ lụt quanh năm).

Giờ đây, Phnom Penh là 1 trong những thành phố phát triển nhanh nhất Châu Á. Năm 2010, cả thành phố không có 1 toà nhà nào cao hơn 6 tầng, thì vào 2017, đã có ít nhất 100 kiến trúc cao hơn 10 tầng. Tốc độ phát triển xây dựng nhanh như vậy phần lớn là do nguồn tài chính dồi dào của các nhà đầu tư Trung Quốc. Quanh SVĐ Quốc gia, 1 loạt các dự án chung cư cao cấp được xây dựng, và nhà đầu tư Trung Quốc cũng có kế hoạch xây 1 SVĐ mới ở vùng phía Bắc của Phnom Penh. Nửa thế kỷ trước, Van Molyvann chỉ xây dựng 1 Phnom Penh cho 1 triệu người. Giờ đây, dân số thành phố này đã gần 3 triệu người. Nhiều công ty may mặc cũng đã đặt phân xưởng tại đây vì giá nhân công rẻ (người Campuchia nghèo nên rất nhiều dân tỉnh di cư lên thủ đô sống). Chính vì phát triển không có kế hoạch nên Phnom Penh vào mùa mưa sẽ ngập lụt khủng khiếp, bất kể là người gìàu chạy xe xịn hay anh giao cơm đều chịu chung 1 số phận. Ở Campuchia, ⅔ dân số là người dưới 30 tuổi, và để theo đuổi lối sống thời thượng, tầng lớp này hay dùng bữa ở các chuỗi cà phê nội địa nổi tiếng nhu Blue Pumpkin hay Brown Cafe. Các công ty bất động sản Nhật và Trung nhiều năm qua vẫn luôn ganh đua xem ai xây được trung tâm thương mại lớn nhất Phnom Penh. Chính sự tham lam đó dẫn đến 1 trong những bất hạnh tồi tệ nhất của Phnom Penh.

Giờ đây khi đến Phnom Penh, ai cũng có thể thấy 1 bãi đất to nằm kệch cỡm ngay giữa trung tâm thành phố. Khu vực đó trước đây là hồ Boeung Kak, nơi đã từng là nhà của 4,200 hộ dân. Rất nhiều người trong số các hộ sống ở đây đều là dân chạy trốn khỏi chế độ Khmer Đỏ. Để hiểu hoàn cảnh đó, chúng ta cần quay lại năm 1975, khi chính quyền Khmer Đỏ đá đít chính quyền thân Mỹ của ông Lon Nol. Chế độ cầm quyền mới này đã di tản toàn bộ Phnom Penh, tống hàng triệu người vào các trại cải tạo từ 1975, và giết hơn 1 triệu người. Năm 1979, chính quyền Việt Nam mới gửi quân sang Campuchia (tác giả dùng chữ xâm lược) và nội chiến dằn co đến năm 1990 mới chấm dứt. Trong giai đoạn đó, hồ Boeung Kak là là nơi nương thân của những người Campuchia nghèo khổ nhất. Họ sống nhờ đánh bắt thuỷ sản và trồng các loại rau thuỷ sinh như rau muống tại hồ.

Hình ảnh hồ BOEUNG KAK trước đây

Tháng 02/2007, chính quyền địa phương Phnom Penh quyết định cho công ty Shukaku thuê toàn bộ 133 héc-ta diện tích hồ Boeung Kak,với mục đích: lấp đầy hồ để xây nhà ở và trung tâm thương mại. Trước tiên, chúng ta cần biết 1 số điều về tình hình Campuchia lúc đó để hiểu về hợp đồng cho thuê này.

  • Sau khi quân đội Việt Nam tràn vào Campuchia năm 1978, giải phóng được Phnom Penh, người dân nước này trở về nhà và bắt gặp cảnh hoang tàn đổ nát. Điều quan trọng là giấy tờ sở hữu đất đai đều bị Khmer Đỏ đốt hết. Chính quyền xã hội chủ nghĩa thân Việt Nam lúc đó tuyên bố đất đai thuộc về nhà nước và không được quyền cho thuê hay bán.
  • Sự xuất hiện của ông Hun Sen: vốn là tướng lĩnh của Khmer Đỏ, ông Hun Sen đã phản bội tổ chức để về phe Việt Nam năm 1977. Sau đó, qua nhiều cố gắng, ông trở thành thủ tướng Campuchia năm 1985, khi mới 33 tuổi.
  • Năm 1993, trong 1 cuộc bầu cử do Liên Hiệp Quốc giám sát, đảng Nhân dân Campuchia (Cambodian People’s Party – CPP) của ông Hun Sen đứng thứ 2, sau đảng FUNCINPEC do gia đình Sihanouk lãnh đạo. Do không đảng nào đủ số phiếu để lên nắm quyền nên giai đoạn này Campuchia có 2 thủ tướng. Do không thuận nhau, nên cả 2 đảng đều đánh nhau tại nhiều bộ ngành và các điều luật.
  • Lợi dụng khủng hoảng kinh tế Châu Á năm 1997, ông Hun Sen đã tổ chức đảo chính quân sự, xử tử 50 tướng lĩnh trung thành với FUNCINPEC, làm suy yếu hoàn toàn gia đình nhà Sihanouk. Ông Hun Sen lên nắm quyền lực tuyệt đối.
  • Năm 2003 đánh dấu sự thay đổi về luật sở hữu và sử dụng đất đai của Campuchia khi chính quyền Hun Sen cho phép người dân đăng ký chủ quyền đất (nhưng chỉ giành cho các tài sản đã mua/chuyển nhượng trước năm 2001).
  • Trong giai đoạn này, quan chức và tướng lĩnh thân tín của ông Hun Sen đều tích cực chiếm đất. Bản thân tài sản gia đình ông Hun Sen trong 1 báo cáo vào tháng 06/2016 của Global Witness có thể lên đến 4 tỷ USD.
  • Vào thời điểm công bố hợp đồng, vùng hồ Boeung Kak vẫn nằm trong danh mục đất công chung (state-public). Cho đến 2008, chính phủ ông Hun Sen mới chuyển vùng hồ này thành đất tư để hợp thức hoá chuyện cho thuê. Giá trị hợp đồng cho thuê này là 79 triệu USD, 1 con số quá nhỏ so với giá thị trường lúc đó, và thời hạn thuê lên đến 99 năm (vi phạm pháp luật ngay cả khi đây là đất tư của nhà nước – quy định tối đa là 15 năm).
  • Công ty Shukaku với vẻ ngoài là do 1 cựu bộ trưởng Campuchia sở hữu, nhưng đằng sau là công ty Ordos, 1 công ty Trung Quốc có trụ sở ở Nội Mông (Inner-Mongolia). Vào 2008, khi hợp đồng được hợp thức hoá, công ty này đã cho bơm đất cát để lấp hồ 18 tiếng/ngày, phá huỷ môi trường sống của các hộ dân quanh hồ.
  • 4,200 hộ dân tại đây có nhiều người đã và đang xin cấp giấy chủ quyền đất (do họ đến đây/mua bán đất trước 2001), nhưng tất cả đều bị từ chối. Họ bị ép phải di dời đến 1 vùng cách trung tâm Phnom Penh 20 cây số (chính thức cắt đứt họ với công việc và các điều kiện y tế giáo dục hiện đại).
  • Việc bơm đất cát đã làm ngập lụt nhà cửa của các hộ dân tại đây. Vì vậy, 500 gia đình đã đồng ý về vùng tái định cư. Nhưng gia đình còn ở lại đã kiên trì đấu tranh vì quyền lợi của mình.
  • 2010, Ngân hàng Thế giới với chương trình Quản lý và Đăng ký đất đai đã yêu cầu chính phủ Campuchia đền bù cho mỗi hộ dân còn ở lại số tiền 8,500 USD hoặc sẽ được phân đất tự xây nhà sau khi dự án hoàn tất. Cho đến giờ vẫn không có kế hoạch rõ ràng về việc xây dựng và phân chia đất đai. Nhiều hộ kinh doanh nhà hàng khách sạn tại đây không chịu dời đi do số tiền đền bù quá thấp. Họ yêu cầu chủ đầu tư phải cấp 15 héc-ta đất để họ cùng chia sẻ việc sinh sống và kinh doanh. Chủ đầu tư và chính quyền không đồng ý.
  • Tháng 07/2011, Ngân hàng Thế Giới quyết định cắt viện trợ cho chính phủ Campuchia và chỉ vài ngày sau đó, công ty Shukaku đồng ý cấp 12 héc-ta đất.
  • 19/04/2012, hồ Boeung Kak chính thức bị lấp đầy, mất hoàn toàn chức năng là 1 hồ tự nhiên.
  • Trong quá trình di dời, nhiều hộ dân bị ép phải ký các giấy tờ bất lợi. Vào 22/05/2012, 1 nhóm 13 người phụ nữ (hay còn gọi là Boeung Kak 13) tổ chức biểu tình. Họ bị bắt giam và bị tuyên án 2.5 năm tù giam. Bà Hillary Clinton, lúc đó là ngoại trưởng Mỹ đã phải gặp mặt nói chuyện với Bộ trưởng Ngoại giao Campuchia về vấn đề này. 13 người phụ nữ đó, trẻ nhất 25 tuổi và già nhất là 72 tuổi, được thả ngay lập tức nhưng không được xoá án. Đến 2018, toà thượng thẩm Campuchia vẫn tuyên án 30 tháng tù giam cho bà Tep Vanny, một trong các lãnh đạo của Boeung Kak.
  • Năm 2013, bầu cử quốc gia diễn ra, lần này đối thủ của ông Hun Sen là ông Sam Rainsy, cựu bộ trưởng tài chính. Ông Sam Rainsy lập ra đảng Giải Cứu Quốc Gia Campuchia (Cambodia National Rescue Party – CNRP). CNRP đã đem vấn đề hồ Boeung Kak ra làm trọng tâm công kích ông Hun Sen. Vào tháng 07/2013, kết quả bầu cử cho thấy CNRP đạt 44.46% phiếu bầu, làm đảng ông Hun Sen mất 22 ghế trong quốc hội. Đảng CPP của ông Hun Sen công bố kết quả đảng này đạt 48.83% số phiếu, dù nhiều tổ chức quốc tế lo ngại tính minh bạch của kết quả này. Đảng CNRP đình công nhiều tháng liền, cho đến khi 1 số lãnh đạo đảng này bị ông Hun Sen bắt giữ thì ông Sam Rainsy mới chịu thoả hiệp.
  • Năm 2014, đối tác Trung Quốc của Shukaku ngừng hợp tác, làm công ty này phải bán 1.3 héc-ta đất cho HLH group, 1 công ty Singapore với giá 14.9 triệu USD, cao gấp nhiều lần số tiền họ đã bỏ ra để thuê hồ Boeung Kak.
  • Vào thời điểm cuốn sách này được xuất bản, ông Hun Sen đã 65 tuổi và trong các cuộc phỏng vấn gần nhất ông đều cho thấy tham vọng tiếp tục lãnh đạo thêm 20 năm nữa (Hun Sen giờ là nguyên thủ quốc gia tại vị lâu nhất thế giới). Để làm được điều đó, ông đã cho bắt giữ Sam Rainsy với các tội danh hành hung người khác (sau đó buộc ông này phải sống lưu vong). Và lần lượt hăm doạ hoặc bắt giữ các lãnh đạo khác của đảng CNRP với tội danh phản quốc, cấu kết với Mỹ để lật đổ chính quyền. Vào ngày 16/11/2016, toà án tối cao Campuchia chính thức giải tán đảng CNRP.
  • Tương lai của người dân Boeung Kak chính thức khép lại với 1 sự mờ mịt u tối.

Từ 2013, ông Hun Sen đã liên tục đề bạt những nhân sự trẻ Tây học vào các vị trí lãnh đạo của 2 bộ Giáo dục và Môi trường. Nhưng việc thiếu 1 đảng đối lập để tạo cân bằng, sự bất ổn về chính trị này sẽ tiếp tục tồn tại cho đến ngày ông Hun Sen qua đời, hoặc truyền ngôi cho 1 trong những người con của ông. Campuchia đã rơi vào tình trạng độc tài toàn trị, và đối với tương lai của dòng Mekong cùng các quốc gia bị ảnh hưởng khác, đây là tin tức không thể tồi tệ hơn.

Hình ảnh cho thấy hồ BOEUNG KAK giờ chỉ còn là bãi đất trống.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *